Zaman Üzerine Kavramsal Bir İnceleme: Aristoteles, Augustinus ve Heidegger'ın Anlayışında Zaman

Zaman kavramı üzerine yapılan felsefi tartışmaların genel çerçevesini belirleyen ilk düşünürler arasında, Aristoteles ve Augustinus’un merkezi bir yer tuttuğu aşikardır. Söz gelimi, her kim zaman hakkında kavrayış edinmeye girişecek olursa, zaman kuramlarını kavramsal olarak inceleyerek anlam bütünlüğünü kavrama çabasına girişecek ve bu amaç doğrultusunda kaçınılmaz olarak İlk Çağ ve Orta Çağ için zaman dendiğinde başat isimler olan bu iki ismin kavramsal mirasları ile karşılaşacaktır. Özellikle İlk Çağ ve Orta Çağ dönemlerinde zaman anlayışına yön veren bu iki filozof, sonraki düşünürler için de bir temel oluşturmuştur.

Bu açıklama ekseninde bu çalışma, Aristoteles’in Fizik adlı eserinde, Aurelius Augustinus’un İtiraflar adlı yapıtında ve Martin Heidegger’ın Varlık ve Zaman isimli çalışmasının temelini yansıtan ve kitabının yayınlamadan yaklaşık üç yıl önce, 1924 tarihli konferansında yaptığı ‘Zaman Kavramı’ başlıklı öncül konuşmasında ‘zaman’ kavramına ilişkin söylemlerinin birbirine eklemlenmesinin okuyucuyu götürebileceği yerin vurgusuna yönelik olarak, zaman üzerine ortaya koydukları düşünceleri karşılaştırmalı bir perspektif ile ele alarak, derinleştirilme çabası güdülen bir zaman kavramı inceleme çalışmasıdır. Bu bağlamda analojik yorumlara tabi tutularak incelemesi gerçekleştirilen kitap, Saffet Babür’ün çevirisini yaptığı Zaman Kavramı başlıklı eser olacaktır. Böylelikle, farklı dönemlere ait bu üç büyük filozofun zaman anlayışlarının nasıl birbirine eklemlenebileceği ve bu eklemlenmenin kişiyi zamanın doğası hakkında hangi derin düşüncelere sevk edebileceği ortaya konulmaya çalışılacaktır.

1. Aristoteles’te Zaman: Devinim ile İlişkisi

Fizik, Aristoteles'in bütün evreni sistemli ve tutarlı bir doğa felsefesi bağlamında anlamaya ve açıklamaya çalıştığı önemli bir yapıtıdır. Doğa felsefesinin en temel konusu ve ilkesi kabul ettiği hareketi (kinesis) anlama ve açıklama arzusu ile doğa felsefecisi olarak nitelendirebileceğimiz Aristoteles, zamanı da doğrudan doğa felsefesinin, yani fiziğin konusu olarak ele almaktadır. Ona göre doğanın ilk ilkesi harekettir (kinesis) ve hareketin anlaşılamadığı bir yerde doğanın ve dolayısıyla zamanın da anlaşılamayacağı açıktır. Aristoteles, bu açıdan zamanı doğrudan doğa felsefesinin bir konusu olarak değerlendirir; çünkü zaman, hareket ve yer ile birlikte doğanın üç temel ilkesinden biridir. Aristoteles tarafından zamanın ciddi bir biçimde ele alınıp yakından incelenmesinin sebebi bu dur; zira ona göre zaman, hareket ve yer kavramıyla birlikte doğa felsefesinin temel ilkelerinden birisidir. Zamanın varlığı, elbette harekete ve dolayısıyla mekânda bir değişime dayanır; fakat zamanın ölçülmesi bir nevi zihnin yaptığı bir saymadır. 

Klasik anlamdaki formuna dair ilk bilimsel temellendirmeyi yapan doğa filozofu Aristoteles’e göre zaman, hareketin “önce” ve “sonra" olarak sayılmasıdır (Physica IV.11, 219b1-5). Aristoteles’in pasajlarında yer alan kavramları ve tanımları doğrultusunda hareket temelli bir tür hareketin/devinimin ölçüsü/sayısı olarak zaman kavramı ele alındığında karşımıza yeni kavramlar çıkmaktadır.  Bu tanım, zamanın hem fiziksel bir olguya/gerçekliğe (harekete bağlı olması nedeniyle) hem de zihinsel bir faaliyete/sürece (sayma eylemi) bağlı olduğunu gösterir. Zamanın ölçülebilmesi, insan zihninin hareketi ayrıştırıp, düzenleyebilme yeteneğine bağlıdır. Bu bağlamda Aristoteles, zamanın ontolojik statüsünü, nesnellikle öznellik arasına yerleştirir: Zaman, nesnel gerçeklikte var olan bir hareket olgusu ile, zihinsel tasnifin ürünü olan bir kavram arasında salınır. Bu yönü ile daha net ifade edilecek olursa, Aristoteles’in zaman anlayışının, nesnel bir gerçeklik ile öznel bir kavrayış arasında konumlandığı da söylenebilir.

Aristoteles’in zaman anlayışında iki güçlü metafor farklı anlamları ile ön plana çıkmaktadır. İlk metafor; çember ve üçgen. Çember (kyklikos chronos), doğadaki döngüsel hareketlerin, sözgelimi mevsimlerin dönüşü, gökcisimlerinin devinimini temsil ederken; üçgen ise, zamanın çizgisel ve ilerleyen yönünü simgeler. Daha ayrıntılı bir biçimde ele alacak olursak üçgen (grammikos chronos), çizgisel ve ilerleyen bir zaman anlayışını temsil eder; biz insanın tarihsel ve bilinçli deneyim sürecini sembolize etmektedir. Bu iki metaforik ayrım, daha sonra zamanın dairesel ve doğrusal modelleri arasındaki tartışmaların da temel zeminini oluşturacaktır.

Diğer anlamı ise, zamanın şimdi (nun) anı üzerinden kavranması da Aristoteles’in yaklaşımında merkezi bir rol oynar. Şimdi, geçmiş ile gelecek arasındaki ayrımı sağlayan bir sınırdır. Ancak bu sınır sabit değildir; her "şimdi", hemen geçmişe kayar. Pasajında da belirttiği gibi: Zamanın bir parçası varolmuştur, /artık/ yoktur; öteki parçası ise olacaktır, henüz yoktur. Bu nedenle, zaman sürekli bir akış ve değişim içerisinde kavranır. Aristoteles’in analizi, zamanın statik bir varlık değil, dinamik bir süreç olduğunu ortaya koyar. Şimdi, geçmiş ile gelecek arasındaki ayrımı yapan bir sınır olmakla birlikte, zamanın ölçülmesini mümkün kılan sabit olmayan bir andır (Physica IV.12). Zira zamanı bir çizgi olarak düşündüğümüzde zamanın parçasının da çizgi olduğunu söyler Aristoteles, nokta değil. Sayıyı sayılabilir olanla, zamanı devinimle, devinimi zamanla ölçüyoruz şeklinde belirttiği pasajlarında, kendinin de vurguladığı üzere, insanın tabiatı gereği bilmek isteyişine karşılık verir.

2. Augustinus’ta Zaman: Bilinç, İçsel Doğa, Ruh ve Teoloji

Augustinus’un zaman anlayışı, Aristoteles’in nesnel yaklaşımından farklı olarak öznel ve bilinç temellidir. Augustinus, zaman kavramını doğrudan insan bilincinin yapısıyla ilişkilendirerek inceler. İtiraflar adlı eserinde zamanın doğası üzerine düşünürken, zamanın varoluşsal bir paradoks içerdiğini vurgular. Ona göre, geçmiş artık yoktur, gelecek henüz yoktur ve şimdiki zaman ise kaybolur kaybolmaz geçmişe dönüşür. Bu nedenle, zamanın "gerçek" bir varlığının olup olmadığı sorgulanmalıdır: Eğer hiçbir şey olmamış olsaydı geçmiş zaman olmazdı, eğer hiçbir şey olacak olmasaydı gelecek zaman olmazdı, eğer hiçbir şey olmasaydı şimdiki zaman olmazdı. (...) Şimdiki zaman, eğer hep şimdi olsaydı ve geçmişe kaybolmasaydı, artık zaman değil, ebediyet olurdu. (İtiraflar, Kitap XI, Bölüm 15). Zaman üzerine derin sorgulamalarda bulunan Augustinus’u, pasajlarında Tanrıya seslenir ifadeleri ile okuruz. Teolojik yanı ile inanır ki Tanrı için zaman geçerli değildir; çünkü Tanrı zamansızdır (eternitas). Tanrı'nın varlığı ‘sonsuz şimdi’de yer alır. Bu görüş, Augustinus’un zaman anlayışına teolojik ve metafizik bir derinlik kazandırır.‘Anlayabilmek için, inanıyorum’ ifadesi ile tam kavrayışın tanrısal boyutuna vurgu yaparak, zamanın ölçülemeyen ve tanımlanamayan yapısını vurgular ve ekler: Soruşturuyorum, kesin bir şey söyleyemiyorum. Ya da bir diğer meşhur ifadesiyle: “Zaman nedir? Kimse bana sormazsa biliyorum; fakat sorulursa açıklayamam.” (Confessiones XI, 14.17).

Augustinus’a göre zaman, dış dünyada değil, insan zihninde – daha doğrusu ruhunda – var olan bir fenomendir. Zamanı; geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde ayıran üçlü yapı, onun düşüncesinde şu biçimde somutlaşır: Geçmiş, bellekte (memoria), Şimdi, dikkatte (attentio) ve gelecek, beklentide (expectation). Bu bağlamda zaman, insanın ruhsal deneyimiyle sıkı bir bağ içindedir. Pasajlarında da belirttiği üzere: Üç zaman tanımı vardır: geçmiştekilere ilişkin şimdiki zaman anı, şimdiye ilişkin şimdiki zaman anı ve geleceğe ilişkin şimdiki zaman anı.

Augustinus, zaman konusundaki paradoksal durumları İtiraflar’da yer alan pasajı ile şöyle ifade eder: “Gene de kesinlikle şunu söyleyebilirim: Eğer hiçbir şey olmamış olsaydı geçmiş zaman olmazdı, eğer hiçbir şey olacak olmasaydı gelecek zaman olmazdı, eğer hiçbir şey olmasaydı şimdiki zaman olmazdı. O hâlde şu iki zaman, geçmiş ve gelecek, geçmiş artık olmadığına göre gelecek de henüz olmadığına göre ne biçimde vardır? Yine şimdiki zaman eğer hep şimdi olsaydı geçmişte kaybolmasaydı artık ‘zaman’ olmazdı, ebedîlik olurdu. O hâlde ‘şimdi’nin ‘zaman’ olması için geçmişte kaybolması gerekiyorsa hangi anlamda ona ‘vardır.’ diyebiliriz? Mademki var olmasının nedeni var olmayı bırakması oluyor, bu durumda var olmamaya gittikçe ‘zaman’ olduğunu söylememiz doğru oluyor.” (Augustinus, İtiraflar, 11. kitap, 15. bölüm).

Augustinus, zamanın varlığını, insan zihninin ölçümlerine ve algısına bağlar. Zaman, zihinsel bir gerilim (distentio animi) halinde tecrübe edilir: Geçmişi hafızayla anımsarız, geleceği beklentiyle tahayyül ederiz, şimdiki zamanı ise algı yoluyla kavrarız. Ancak bu üçlü gerilim, daima bir kayma ve geçicilik içerdiğinden, zaman asla tam anlamıyla yakalanamaz. Böylelikle Augustinus, zamanın nesnel bir gerçeklikten ziyade, öznel bir bilinç olgusu olduğunu öne süren sorusunu ortaya atarak zaman kavramına ilişkin yorumunun son noktasını koymuştur.

3. Heidegger’de Zaman: Varoluşun Yapısal Unsuru

Martin Heidegger, 1927 tarihli Varlık ve Zaman eserinin hazırlık sürecinde, 1924 yılında “Zaman Kavramı” başlıklı konferansında zaman üzerine özgün fikirlerini geliştirmek üzere sunmaya başlamıştır. Heidegger için zaman, yalnızca fiziksel bir ölçüm birimi ya da zihinsel bir algı nesnesi değildir; zaman, bizzat insan varoluşunun (Dasein) temel yapısal unsurudur. Heidegger, zamanı yalnızca fiziksel ya da zihinsel bir kategori olarak değil, insan varoluşunun (Dasein) kendisi ile temellendirir. Zaman, insanın dünyada bulunma biçiminin, yani varoluşunun temel yapılarından biridir. Heidegger’e göre zaman, Dasein’ın “dünyada olma”sının (In-der-Welt-sein) bir kipidir.

Heidegger’in “zamansallık” (Zeitlichkeit) kavramı, klasik zaman anlayışlarını radikal biçimde dönüştürür. Ona göre: gelecek dasein’ın olanaklarına yönelmesi, geçmiş kendi tarihsel geçmişini üstlenmesi (Geworfenheit), şimdi ise gelecek ve geçmişin etkileşiminde ortaya çıkan varoluş anıdır. Bu üçlü yapı, otantik (eigentlich) bir varoluşla otantik olmayan (uneigentlich) bir varoluş arasındaki farkı da açıklar. Ölüm bilinci (Sein-zum-Tode), Dasein’ın kendi zamansallığına yönelmesini sağlar. Bu bağlamda Heidegger’in zaman anlayışı, varoluşçu felsefenin temel taşlarından da biri olmaktadır.

Heidegger, geleneksel felsefenin zamanı nesneleştirici yaklaşımını benimsemez. Ona göre zaman, öncelikle Dasein’ın kendi varoluş biçimi olarak anlaşılmalıdır. İnsan, geleceğe doğru yönelen bir varlıktır; geçmişini taşıyan ve şimdiki an içinde bu iki boyut arasında var olan bir varlıktır. “Her olup biten şey sonsuz gelecek zamandan geri getirilemez geçmiş zamana akar.” Dolayısıyla, Heidegger’de zaman, varoluşun ekstatik -varoluşçu felsefe de/egistansiyalizm de "kendisinin dışında" anlamında kullanılan bir terimdir- bir yapı sergilemesiyle tanımlanır: Geçmiş, şimdi ve gelecek, zamansal bir gerilim halinde varlık deneyiminin iç içe geçmiş boyutlarıdır.

Bu yaklaşım, Augustinus’un zamanın insan bilincine içkin olduğu fikriyle paralellik gösterirken, Aristoteles’in zamanın nesnel doğasına varan anlayışından radikal biçimde ayrılabilir durmaktadır. Lakin konuşmasında Aristoteles’e yaptığı birçok atıf ile düşüncelerinin zeminini yadsımaz ve Aristoteles’in bildiği gerçekleri öne çıkartırken onun nesnelliğe varan tarafını yadsımaktan daha ziyade zaman kavramına, farklı bir boyut katarak varoluşçu bir bakış açısı getirir. Heidegger’in çalışmaları, modern çağda zaman anlayışının fenomenolojik bir dönüşüm geçirdiğini de gösterir. Varolma, bir nevi gelecek zaman içinde yer alan/bulunan geçmiş zamandır. “Varolma, zaman içinde değildir, bizzat zamanın kendisidir.” “Varolma, şuandalıktadır.” Konuşmasında zaman ve zamansallığın varolma olduğunu söylediğini okuruz. Heidegger düşüncesinin açığa çıktığı konuşmasında cevabın değil sorunun değiştirilmesi gerektiğine vurgu yaparak bir nevi nasıl düşünülmesi gerektiğini söyleyen bir tavıra bürünür ve ekler: Varolma zamandır, zaman ise zamansaldır. Zaman, varolma, sorgu konusu varlık olacaktır. Zaman, ‘nasıllık’tır. Zaman kim? Biz kendimiz mi zamanız? Benim zamanım ben miyim?.. Cevap ise şudur: Zaman insan varoluşunun (dasein’ın) “dünyada olmasının” bir kipidir. Ben asıl zamanım. Ben, zamana iyeyim.

Sonuç

Aristoteles, Augustinus ve Heidegger'in zaman üzerine düşünceleri, farklı dönemlere ve düşünce iklimlerine ait olsalar da zamanın hem fiziksel hem de bilinçle ilgili yönlerini tartışarak derin bir felsefi miras bırakmışlardır. Aristoteles zamanın hareketle olan kozmolojik ve metafiziksel bağını vurgularken, Augustinus zamanın insan bilinci içerisindeki paradoksal doğasına dikkat çekerek teolojik tutumunu kavramlarına yansıtmıştır. Heidegger ise zamanı, varoluşun temel bir boyutu olarak yeniden düşünmüş, sorunun sorulma şeklini ve hatta sorunun kendisini değiştirmiş, zamansallığın insanın dünyadaki varlığı için ne kadar kurucu olduğunu göstermiştir. Bu üç filozofun zaman kavrayışlarının karşılaştırılması, yalnızca zamanın doğasına ilişkin daha kapsamlı bir anlayış geliştirmemize katkı sağlamakla kalmaz, aynı zamanda insanın evren içindeki konumuna dair daha derin bir sezgi kazanmamıza da olanak tanır.

Çalışmanın kapsamının girişte belirtilen kitap olmasına karşın, sistematik olmamakla beraber, düşünürlerin kavramları ayrıca literatür taranarak da incelenmeye çalışılmıştır. Alana dair daha derin bir iç görü kazanmak adına daha fazla okunma yapılmasının yanı sıra bazı kısıtlılıkların da üzerinde durulmak istenmektedir. Öncelikli olarak bazı kavramların dilsel farklılıklarının göz ardı edilemeyeceği gözlemlenmiştir. Aristoteles’in: zamandan bahsederken hızlı ve yavaş geçti demiyoruz lakin az ve çok sürdü diyoruz, bu sebeple ‘çok’ ile ‘az’ ı sayı aracılığı ile, devinimin çokluğu ve azlığını ise zaman aracılığı ile seçiyoruz demek ki zaman bir sayı… şeklinde ilerleyen yorumlarından da anlaşılabileceği üzere kavramların analizi noktasında asıl metinlere ulaşılmasının yahut dilsel farklılıkların analojik bir zeminde oturtularak incelenmesi, çözümlenmesi gerektiği fark edilmiştir.

Bir diğer konu ise kitabın sunuşunda yer edinen açıklama olan, bu derlemenin asıl metninin Heiddeger’in konuşması olduğuna dair olan vurgudur ki bu manasız bulunmuştur. Nihai bir zaman tanımı yapmak mümkün olmasa da, bu düşünürlerin katkıları, zaman kavramını farklı boyutları ile ele almakta ve bu eksende daha derinlemesine düşünmemizi sağlamaktadır. Zaman, sadece saatlerle ölçülen bir nicelik değil, aynı zamanda insanın kendisini, evreni, dünyayı ve ötekini anlama çabasında belirleyici bir kategoridir. Zira tam bir kavrayışa sahip olmak isteyen biri için her bir düşünürün boyutlarının birbirini destekleyen yanları olsun ya da olmasın, eklemlenme olmasa da felsefi biliş adımı atılabilmesi bakımından, aydınlanma ihtimali olan yegâne bir varlık olan insan için önemli bir konumdadır.

Bahsettiğimiz ve açıklamaya giriştiğimiz bu üç yaklaşım, zamanın bir yandan evrensel düzenin bir parçası, diğer yandan insanın bireysel ve tarihsel varoluşunun temel belirleyeni olduğunu gösterir. Aristoteles zamanın kozmolojik ve matematiksel yönünü vurgularken, Augustinus zamanın içsel, tinsel, teolojik ve bilinçsel doğasına yönelmiş; Heidegger ise zamanın varoluşsal bir boyuta sahip olduğunu ileri sürmüştür. Belki de zaman kavramı, Aristoteles’ten Augustinus’a ve Heidegger’e uzanan felsefi çizgisinde değil, Aristoteles’in döngüsel metaforunda olduğu gibi bir uzantı da düşünülürse hem nesnel hem de öznel boyutlarda olmak üzere farklı düşünürlerin kavramları ile yeniden tanımlanmış olarak anlaşılabilir.

Kaynakça

Aristoteles vd. (2007), Zaman Kavramı. İmge Yayınevi

Karaköse, Ö. F. (2021). Platon, Aristoteles ve Augustinus’ta zaman kavramı. Trabzon İlahiyat Dergisi / 8(1), 75–104.